کشش در اقتصاد خرد چیست؟

از سال 1365 به این سو اوضاع وخیمتر شد، ناگهان قیمت هر بشکه نفت ایران به نصف، یعنی 13دلار رسید، در سال 1366 اوضاع کمی بهتر شد و هر بشکه نفت ایران نزدیک 17دلار شد، سال بعد یعنی در سال 1367 باز هم شاهد سقوط هستیم، قیمت هر بشکه نفت کشور به 13دلار میرسد. ما با دولت نهم و دهمی روبهرو هستیم که موقعی که قیمت نفت افزایش داشت، تولید آن کاهش یافت و توانست با موضوعات سیاسی و گرفتارشدن در آنها، درآمدهای سالانه نفتی کشور را ناگهان از 113میلیارددلار به 50میلیارددلار برساند.

از سال 1385 یعنی یک سال بعد از تشکیل دولت نهم درآمد نفتی ایران ناگهان به 62.01 میلیارددلار رسید، در سال 1386 درآمد نفت ایران برابر 81.6 میلیارددلار و در سال 1387 به 81.9 میلیارددلار رسید.

مرور میزان تولید، صادرات و درآمدهای نفتی کشور در 8 دولت بعد از انقلاب از سال 1360 به اینسو، ما را به ارقامی قابل تامل سوق میدهد و آن اینکه در زمان ریاست جمهوری محمود احمدینژاد (دولتهای نهم و دهم) درآمدهای نفتی برابر 57 درصد درآمدهای نفتی کل تاریخ جمهوری اسلامی ایران است. این روش ابزاری مناسب جهت شبیه­سازی و بررسی رفتار درون زا در سیستم های اقتصادی و اجتماعی می­باشد.

مواد نیمه خام معدنی نیز کالاها و محصولات حاصل از کانه آرایی و فرآوری ماده خام معدنی که صرفاً به عنوان ماده اولیه و حد واسط جهت تولید محصولات نهایی به کار می روند را در بر میگیرد. یک دلیل آن شوک نفتی اوایل دهه 1970 میباشد که کشورهای مختلف را بر آن داشت تا جهت تأمین انرژی مورد نیاز خود بطور زاید الوصفی به انرژی هستهای روی آورند.

اما آمار تولید و صادرات نفت نیز طی دولتهای گذشته نیز ارقام شگرفی را پیش روی ما قرار میدهد به طوری که طی سالهایی که نفت خود را به اوج قیمتی میرساند تولید رشد چندانی نداشته بعنوان نمونه در سال 1384 هر بشکه نفت 50.66دلار بوده که بیش از 46 درصد افزایش بها داشته، اما صادرات و تولید تنها دودرصد نسبت به سال قبل افزایش داشته است.

در دوران هاشمی قیمت نفت نزدیک به 28درصد نسبت به دوره قبل کاهش داشت، اما درآمدهای نفتی با رشد بیش از 20درصدی هم روبهرو بود. در سال 85 نیز نسبت به سال 84 با افزایش قیمت بیش از 20 درصدی قیمت نفت ایران مواجه هستیم، نفت هر بشکه 60 دلاری در حالی صادر شد که تولید و صادرات ایران بیش از 6 درصد هم نسبت به سال گذشته کاهش و به 2 هزارو 433 هزار بشکه در روز رسیده بود.

مارشال استدلال میکرد که در هر زمان متناسب با نهادها و عادتهای معامله و پرداخت، بازده داراییهای مختلف مثل اوراق قرضه و سهام و دیگر داراییها و شرایط درآمد و نگرانی و امیدواری در مورد اوضاع اجتماعی و سیاسی، مردم نیازمند هستند حجم خاصی از پول را در اختیار داشته باشند. در سال 1387 با وجود افزایش 37درصدی قیمت، (نفت 94.66 دلاری) میزان تولید 17 درصد نیز کاهش مییابد بطوری که میزان تولید به 2 هزارو 56 هزار بشکه در روز رسیده است.

مجمع جهانی اقتصاد در گزارشی اعلام کرده که ایران رقابتپذیرترین کشور جهان در گردشگری از نظر قیمت است. سهم بازار گردشگری در اقتصاد ایران بهطور میانگین 5/ 7 درصد ارزیابی شده است که بنابر اعلام سازمان جهانی گردشگری در سال 2018 حدود 5 درصد از تولید ناخالص داخلی کشور به بازار گردشگری تعلق دارد.

بر اساس این گزارش در سال 1393 ، معادل 6.03 میلیون بشکه نفت در روز تولید شده که از آن میزان حدود 1.4 میلیون بشکه در روز صادر شده است. زیرسیستم سرمایهگذاری به طور خاص بر چهار موضوع درآمدهای فروش، سرمایهگذاری در توسعه، سرمایهگذاری در بهبود فناوری و سرمایهگذاری در اکتشاف تمرکز یافته است.

جرجرزاده، ع.، اقبالی، ع.، 1384. بررسی اثر درآمدهای نفتی بر توزیع درآمد در ایران. همچنین بر اساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس در چهار ماه و نیم ابتدایی امسال تنها ۳ درصد از منابع حاصل از نفت و فرآوردههای نفتی قانون بودجه سال ۱۴۰۰ و تنها ۱۵ درصد مصوب چهارونیم ماهه منبع مذکور در ۱۳۹ روز ابتدای سال محقق شده است. به طوری که در سال 1360، هر بشکه نفت ایران بیش از 33دلار، در سال 1361 هر بشکه بیش از 30دلار، در سال 62 هر بشکه نفت ایران بیش از 28دلار، در سال 63 هر بشکه نفت کشورمان نزدیک 27دلار، در سال 64 هر بشکه نفت ایران 26دلار فروخته شد.

فرض کنید از فردا تمام سیستم های حکومتی، نظامی و دولتی تعطیل شوند و پول نفت را به حساب هر یک از ما بصورت مساوی واریز کنند. چنان که گفته شد این توضیح مارشال در مورد تقاضا برای پول بعدا توسط کینز و فریدمن گسترش یافت. این تحلیل از بازار برای محصولات کشاورزی همچنین کمک میکند که بتوانیم یکی از معماهای سیاستگذاری عمومی را توضیح دهیم.

به عنوان مثال برای اینکه بتوانیم در الکترو مغناطیس مقدار نیروی وارد بر یک جسم باردار را محاسبه کنیم، ابتدا باید یک چارچوب متناسب با سیستم تعریف کرده ، سپس پدیده را مورد برسی قرار دهیم. حال سوال این است که اگر این چارچوب مرجع تغییر بکند (به عنوان مثال اگر چارچوب مرجع منتقل شود) ، در این صورت چه تغییری در برسی حاصل خواهد شد. بیشترین میزان صادرات نفت ایران در سال 1362 اتفاق افتاد که برابر 2045هزار بشکه در روز بود و کمترین آن در سال 1360 که برابر 791هزار بشکه در روز بود.

در سال 1370 ایران روزانه 2460هزار بشکه نفت صادر کرد و کمترین میزان صادرات نیز در سال 1368 بود که صادرات نفت ایران روزانه برابر با 1823هزار بشکه بود. وابستگی اقتصاد ایران به درآمدهای نفتی نشان می­دهد که شناخت کانال­های انتقال شوک­های نفتی در اقتصاد ایران بسیار حیاتی است. از دیگر مشکلات اقتصادی ما که منجر به تورم و افزایش نقدینگی شده، اقتصاد نفتی است. از سوی دیگر LNG کشورهایی مانند آمریکا، قطر و استرالیا نیز کماکان در بازار چین خواهند بود و حتی صادرات قطر به چین نیز هر سال در حال افزایش است و قراردادهای تازهای میان پکن و دوحه در این راستا امضا شده است.

با توجه به اینکه هم چین و هم اروپا در حالحاضر حدود ۲۰۰میلیارد مترمکعب تولید گاز داخلی دارند، چین میخواهد تولید خود را بیش از ۵۰درصد افزایش دهد تا مانند اروپا به گاز وارداتی روسیه وابستگی پیدا نکند. در کشور ما و طی ماههای اخیر مانند بسیاری مقاطع تاریخی قبلی، حرکتهای به ظاهر غیرقابلتوضیحی در سطح قیمت ارز، طلا، املاک و سهام ظاهر شده و بازارها به شدت دچار بیثباتی و تلاطم بودهاند.

قدر مسلم آن که پس از کاهش تولید نفت خام در سالهای اول انقلاب، سطح تولید هیچگاه به شش میلیون بشکه در روز نرسید و به آن دوران بازنگشت ولی با افزایش بهای نفت خام درآمد حاصل از صادرات نفت افزایش پیدا کرد که بیشترین نمود آن را در دولتهای نهم و دهم شاهد بودهایم بطوری که درآمد حاصل از فروش نفت خام در دولت نهم بالغ بر 258 میلیارد دلار بوده که 35 درصد کل درآمد 735 میلیارد دلاری بعد از سال 57 را شامل میشود.

بررسی درآمد حاصل از فروش نفت خام نشان میدهد متوسط درآمد سالانه دوره دولت احمدینژاد 2.5 برابر متوسط درآمد سالانه دوره خاتمی، 4.2 برابر دوره هاشمی و 4.8 برابر دوره موسوی بوده اما با وجود افزایش قیمت نفت طی سالهای 82 تا 84 ، میزان تولید نفت کاهش یافته و درآمدهای سالانه نفتی از 113 میلیارد دلار به 50 میلیارد دلار رسیده است. مطالعه آمارهای قیمت نفت در 8 دولت بعد از انقلاب نشان میدهد که در دولت موسوی که با دوران جنگ تحمیلی نیز همزمان بوده به طور متوسط قیمت هر بشکه نفت ایران برابر 23.53 دلار یعنی بین 13 تا 33 دلار در نوسان بوده است و این در حالی است که از سال 1365 به بعد یعنی زمان اوج گرفتن جنگ تحمیلی اوضاع روبه وخامت بیشتری رفت و قیمت هر بشکه نفت ایران به پایینترین رقم خود یعنی 13 دلار رسید در سال 1366 دیگر بار قیمت هر بشکه نفت به حدود 17 دلار رسید اما سال در سال 1367 باز هم شاهد سقوط و رسیدن قیمت نفت خام به 13 دلار هستیم.

درآمد مذکور اما در قیاس با دوره فعالیت دولت دهم از کمترین درآمد حاصله در یک سال نیز کمتر است. قیمت گاز از مازوت کمتر است، حتی تعهدهای صادراتی به ترکیه هم در روزهای اخیر متوقف شده زیرا در شرایط فعلی تأمین گاز مورد نیاز مشترکان خانگی در اولویت است. این آمادگی و انعطاف را الان هم داریم؛ هر شرکت و سرمایهگذاری، چه سرمایهگذار خارجی باشد و چه سرمایهگذار داخلی که بیاید سرمایهگذاری کند، ما آمادگی داریم بازپرداختش را با تحویل محمولههای نفتی انجام دهیم.

سال 90که سالی طلایی برای طلای سیاه است درآمدهای نفتی به 113 میلیارددلار میرسد، اما در سال 91 دیگر با روند کاهش را طی کرده و به 50 میلیارد دلار میرسد. اما در سال 1388 یعنی زمانی که قیمت نفت کاهش مییابد تولید نفت ایران با 7 درصد افزایش به صادرات روزانه 2 هزار 202 بشکه در روز میرسد.

در سال 1390 شاهد نفت هر بشکه 110 دلار هستیم که میزان درآمدهای نفتی به 113 میلیارد دلار میرسد و در سال 1391 با نفت 107 دلاری درآمد نفتی کشور به 50 میلیارد دلار میرسد. همچنین میانگین قیمت هر بشکه نفت ایران در این دوره برابر با 76/22دلار بوده که نشاندهنده افزایش 33درصدی قیمت نفت ایران در این دوره نسبت به دوره قبل است. در زمان 8 ساله دولت اصلاحات، قیمت هر بشکه نفت ایران برابر با 22.76 دلار بوده که نشاندهنده افزایش 33 درصدی قیمت نفت ایران در این دوره نسبت به دوره قبل است در این دوره بهطور میانگین روزانه 2280 هزار بشکه نفت صادرات داشتهایم و کل درآمد نفتی در سال 1376 تا 1384 برابر، 206.27 میلیارددلار بوده است.

باتوجه به اينكه اين منطقه در مرز استان هرمزگان و بوشهر و در مركز سواحل خليج فارس نزديكترين نقطه به ميدان گازي پارس جنوبي قراردارد ، داراي وضعيت سوقالجيشي خاصي است كه به قطب صنعت نفت و گاز كشورمان تبديل شده است. هر چند وزارت نفت دولت سیزدهم برنامهای برای توسعه میادین گازی پارس شمالی، کیش و فرزاد ب و افزایش تولید گاز در مناطق مرکزی کشور را تدوین کرده است اما به نتیجه رسیدن این طرحها نیز به زمان چندین ساله دارد.